تغذیه در دوران شیمی درمانی یکی از جنبه‌های حیاتی در مدیریت درمان سرطان به شمار می‌رود. شیمی‌درمانی، به عنوان یکی از روش‌های اصلی درمان سرطان، با هدف نابودی سلول‌های سرطانی طراحی شده است، اما این فرآیند می‌تواند عوارض جانبی جدی مانند تهوع، خستگی، کاهش وزن و ضعف سیستم ایمنی را به همراه داشته باشد. در این میان، نقش تغذیه مناسب نه تنها به کاهش این عوارض کمک می‌کند، بلکه قدرت بدن را برای مقابله با بیماری افزایش می‌دهد و اثربخشی درمان را بهبود می‌بخشد. در این مقاله از وب سایت دکتر کتایون رحمدل بهترین جراح توراکس در تهران قصد داریم در مورد اهمیت تغذیه در دوران شیمی درمانی صحبت کنیم.

چرا تغذیه در دوران شیمی درمانی مهم است؟

در طول شیمی‌درمانی، بدن با فشارهای زیادی روبه‌رو می‌شود. از یک سو سلول‌های سرطانی مورد هدف قرار می‌گیرند و از سوی دیگر سلول‌های سالم بدن نیز آسیب می‌بینند. این مسئله موجب ضعف عمومی، اختلال در سیستم ایمنی و کاهش مقاومت بدن می‌شود. طبق آمارهای سازمان بهداشت جهانی (WHO)، بیش از ۷۰ درصد بیماران سرطانی در دوران شیمی‌درمانی با مشکلات تغذیه‌ای روبرو می‌شوند که می‌تواند منجر به سوءتغذیه و کاهش کیفیت زندگی شود. بنابراین تغذیه در دوران شیمی درمانی نه تنها به حفظ انرژی و قدرت بدن کمک می‌کند، بلکه در کاهش عوارض جانبی درمان نیز مؤثر است.

با توجه به اینکه شیمی درمانی  منجر به کاهش وزن، کمبود مواد مغذی و افزایش خطر عفونت در بدن بیمار می‌شود. یک رژیم غذایی متعادل و رعایت اصول تغذیه در دوران شیمی درمانی می‌تواند ذخایر مواد مغذی بدن را حفظ کند، انرژی را افزایش دهد و روند بهبودی را تسریع بخشد. طبق تحقیقات، بیماران سرطانی که نیازهای تغذیه‌ای خود را برآورده می‌کنند، بهتر می‌توانند درمان را تحمل کنند و عوارض کمتری تجربه می‌کنند.

علاوه بر این تغذیه در دوران شیمی درمانی می‌تواند سیستم ایمنی را تقویت کند و خطر عفونت را کاهش دهد. بدن در این دوره به پروتئین، کالری و ویتامین‌های بیشتری نیاز دارد تا بافت‌های آسیب‌دیده را ترمیم کند و با عفونت‌ها مبارزه کند. بدون توجه به تغذیه در دوران شیمی درمانی، بیماران ممکن است با مشکلات جدی‌تری مانند سوءتغذیه روبرو شوند که درمان را پیچیده‌تر می‌کند.

عوارض شیمی درمانی و نقش تغذیه در مدیریت آن‌ها

شیمی درمانی اغلب با عوارض جانبی مانند تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست و تغییر در حس چشایی همراه است. تغذیه در دوران شیمی درمانی می‌تواند این عوارض را کاهش داده و کیفیت زندگی بیمار را افزایش دهد.

• تهوع و استفراغ: مصرف غذاهای سبک مانند نان تست، برنج سفید و سیب‌زمینی می‌تواند کمک‌کننده باشد. همچنین، خوردن وعده‌های کوچک و مکرر به جای وعده‌های بزرگ توصیه می‌شود.
• کاهش اشتها: افزایش کالری و پروتئین از طریق غذاهای غنی مانند گوشت کم‌چرب، تخم‌مرغ و لبنیات می‌تواند وزن را حفظ کند.
• ضعف و خستگی: میوه‌ها و سبزیجات خام، سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها، نقش مهمی در تقویت بدن دارند. رژیم غذایی متعادل شامل میوه‌ها، سبزیجات، پروتئین‌های گیاهی و غلات کامل می‌تواند انرژی را افزایش دهد.
• یبوست یا اسهال: مصرف موادغذایی که دارای فیبر کافی هستند، می تواند سیستم گوارش را تنظیم ‌کند. ضمنا یکی از نکات مهم تغذیه در دوران شیمی درمانی، نوشیدن مایعات فراوان است.

قبل از شیمی درمانی باید چه غذا‌هایی مصرف شود؟

قبل از شروع شیمی‌درمانی، انتخاب غذاهای مناسب می‌تواند نقش مهمی در تقویت بدن، افزایش انرژی و کاهش عوارض احتمالی درمان داشته باشد. پزشکان و متخصصان تغذیه معمولاً توصیه می‌کنند که بیماران در روزها و ساعات قبل از شیمی‌درمانی به تغذیه سبک، مقوی و هضم‌پذیر توجه کنند. در ادامه مهم‌ترین گروه‌های غذایی که توصیه می‌شوند را آورده‌ام:

۱. کربوهیدرات‌های سبک و هضم‌پذیر : نان تست یا نان سبوس‌دار سبک، برنج سفید یا قهوه‌ای، سیب‌زمینی آب‌پز یا پوره سیب‌زمینی، ماکارونی ساده بدون سس‌های سنگین، این مواد انرژی کافی فراهم می‌کنند و در عین حال معده را سنگین نمی‌کنند.

۲. پروتئین‌های کم‌چرب: مرغ یا بوقلمون بدون پوست، بخارپز یا کبابی، ماهی‌های سبک مثل قزل‌آلا یا سالمون (آب‌پز یا بخارپز)، تخم‌مرغ آب‌پز یا نیمرو ساده، ماست یا دوغ کم‌چرب پروتئین به بازسازی بافت‌ها و تقویت سیستم ایمنی کمک می‌کند.

۳. میوه‌ها و سبزیجات ملایم: موز (برای کاهش حالت تهوع و تأمین پتاسیم)، سیب یا کمپوت سیب (ملایم برای معده)، هویج پخته یا پوره‌شده، سوپ سبزیجات سبک این مواد سرشار از ویتامین‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها هستند و در هضم نیز مشکلی ایجاد نمی‌کنند.

۴. مایعات کافی: آب ساده یا آب ولرم، چای کم‌رنگ یا دمنوش‌های آرامش‌بخش مثل بابونه و زنجبیل (در صورت عدم منع پزشکی)، آب‌میوه طبیعی رقیق‌شده (مثل آب سیب یا هویج) کم‌آبی می‌تواند عوارض شیمی‌درمانی را تشدید کند، بنابراین آبرسانی اهمیت زیادی دارد.

اصول کلی تغذیه در دوران شیمی درمانی

شیمی‌درمانی مسیری دشوار و پرچالش است که نه‌تنها سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهد، بلکه بر توان و انرژی بیمار نیز تأثیر می‌گذارد. در این شرایط، بدن بیش از هر زمان دیگری به مراقبت و توجه ویژه نیاز دارد و یکی از مؤثرترین راه‌های حمایت از آن، رعایت اصول تغذیه‌ای صحیح است. تغذیه در دوران شیمی درمانی می‌تواند همانند یک پشتیبان قوی عمل کند؛ انرژی از دست‌رفته را بازگرداند، مقاومت بدن را افزایش دهد و روند درمان را قابل‌تحمل‌تر سازد. دانستن اصول کلی تغذیه تغذیه در دوران شیمی درمانی، به بیماران کمک می‌کند انتخاب‌های غذایی هوشمندانه‌تری داشته باشند و با قدرت بیشتری مسیر درمان را ادامه دهند.

• مصرف پروتئین‌ کافی: گوشت کم‌چرب، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات و محصولات لبنی. این مواد به ترمیم بافت‌ها کمک می‌کنند. ضمنا یکی از نکات تغذیه در دوران شیمی درمانی، استفاده از پروتئین‌های گیاهی مانند لوبیا و عدس است زیرا این مواد ویتامین‌ها و مواد معدنی بالایی را به بدن ارائه می‌دهند.
• استفاده از میوه‌ها و سبزیجات: سیب، موز، هویج و سبزیجات برگ‌دار. این میوه‌ها و سبزیجات سرشار از آنتی‌اکسیدان هستند که به بدن در مبارزه با رادیکال‌های آزاد و کاهش التهاب کمک می‌کنند.
• خوردن غلات کامل: برنج قهوه‌ای، جو دوسر و نان کامل، انرژی پایداری فراهم می‌کنند و از ضعف بدن جلوگیری می‌نمایند.
• چربی‌های سالم: آووکادو، مغزها و روغن زیتون. این چربی‌ها به جذب ویتامین‌ها کمک می‌کنند. همچنین باعث افزایش انرژی و سلامت قلب می شوند.
• مصرف مایعات فراوان: در دوران شیمی درمانی احتمال کم آبی بدن بالاست بنابراین مصرف آب، چای گیاهی و سوپ‌ها برای جلوگیری از کم‌آبی ضروری است.

غذاهایی که باید در دوران شیمی درمانی از خوردن آنها اجتناب کرد

در حالی که مصرف برخی غذاهر ا ددوران شیمی درمانی مفید هستند، برخی دیگر می‌توانند عوارض را تشدید کنند. رعایت بایدها و نیایدهای تغذیه در دوران شیمی درمانی، باعث افزایش سطح  تحمل بیمار می شود. بنابراین از مصرف مواد زیر بپرهیزید:

• غذاهای چرب و سرخ‌شده: این‌ها می‌توانند تهوع را افزایش دهند.
• غذاهای تند و اسیدی: مانند فلفل و مرکبات در صورت داشتن حساسیت.
• شیرینی‌ها و غذاهای فرآوری‌شده: این‌ها کالری خالی دارند و مواد مغذی کمی ارائه می‌دهند.
• الکل و کافئین زیاد: این‌ها می‌توانند کم‌آبی را تشدید کنند.
• نان سفید، لبنیات غیر پاستوریزه، آجیل خام و…

از آنجایی که تغذیه در دوران شیمی درمانی نقشی حیاتی در قدرت و سلامتی شما دارد، حتماً با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید. آن‌ها می‌توانند برنامه‌ای شخصی‌سازی‌شده برایتان طراحی کنند تا این مسیر دشوار را آسان‌تر و با انرژی بیشتری پشت سر بگذارید.

توصیه های دکترکتایون رحمدل به بیماران در دوران شیمی درمانی

دکتر کتایون رحمدل، جراح توراکس و متخصص در درمان سرطان‌های قفسه سینه، توصیه‌های زیر را برای تغذیه در دوران شیمی ‌درمانی به بیماران خود ارائه می‌دهند:

1. مصرف پروتئین‌های سبک: تأکید بر منابع پروتئینی مانند ماهی سالمون و تخم‌مرغ آب‌پز که هضم آسان دارند. این غذاها نه تنها پروتئین مورد نیاز برای ترمیم بافت‌ها را تأمین می‌کنند، بلکه حاوی امگا-۳ هستند که به کاهش التهاب ناشی از شیمی‌درمانی کمک می‌کند.
2. غذاهای خنک و کم‌بو برای کاهش تهوع: یکی از توصیه های مهم تغذیه در دوران شیمی درمانی، مصرف غذاهای سرد مانند ماست با میوه‌های تازه یا اسموتی‌های پروتئینی برای کاهش تحریک تهوع است. همچنین، استفاده از زنجبیل تازه در چای برای آرام کردن معده ضروری است.
3. رژیم ضدالتهابی: گنجاندن زردچوبه در غذاها و مصرف چای سبز روزانه برای کاهش التهابات بدن. این مواد به بهبود وضعیت عمومی بیماران، به‌ویژه در سرطان‌های توراکس مانند سرطان ریه، کمک می‌کنند.
4. 4. پروبیوتیک‌های طبیعی: مصرف ماست یا سایر منابع پروبیوتیک برای متعادل کردن فلور روده که ممکن است در اثر شیمی‌درمانی مختل شود.
5. غذاهای نرم برای زخم‌های دهانی: در صورت بروز زخم‌های دهانی، استفاده از غذاهای نرم مانند پوره سیب‌زمینی یا سوپ‌های غلیظ، جویدن آدامس بدون قند.
6. 6. اجتناب از مصرف غذاهای خام: به دلیل خطر عفونت، پرهیز از مصرف میوه‌ها و سبزیجات خام مانند توت‌فرنگی و تأکید بر شستشوی کامل یا بخارپز کردن سبزیجات.
7. 7. وعده‌های کوچک و مکرر: خوردن ۵-۶ وعده غذایی کوچک در روز به جای وعده‌های سنگین برای مدیریت بی‌اشتهایی و بهبود هضم.
8. 8. مصرف سبزیجات برگ‌دار و مرکبات: گنجاندن سبزیجات برگ‌دار مانند اسفناج و کلم بروکلی (بخارپز) برای تأمین آنتی‌اکسیدان‌ها و مرکبات مانند پرتقال برای دریافت ویتامین C وکمک به جذب آهن در رژیم غذایی بیماران از اصول ضروری تغذیه در دوران شیمی درمانی است.
9. چربی‌های سالم و کربوهیدرات‌های پیچیده: استفاده از منابع چربی سالم مانند کره بادام‌زمینی، آووکادو و روغن زیتون، و کربوهیدرات‌هایی مانند جو دوسر و سیب‌زمینی شیرین برای تأمین انرژی پایدار.
10. تحریک اشتها: معطر کردن غذاها با موادی مانند لیمو برای تحریک اشتها در بیماران دچار بی‌اشتهایی.

دکتر کتایون رحمدل تأکید دارند که تغذیه در دوران شیمی درمانی باید شخصی‌سازی‌شده باشد و بیماران با مشورت متخصص تغذیه و پزشک خود، برنامه‌ای متناسب با شرایطشان طراحی کنند. این توصیه‌ها به‌ویژه برای بیماران توراکس که با چالش‌هایی مانند خستگی تنفسی یا مشکلات بلع مواجه هستند، بسیار حیاتی است.